Οι Δελφοί κατά την Ύστερη Αρχαιότητα και την Πρώιμη Βυζαντινή Περίοδο

Η βόρεια πλευρά της ρωμαϊκής αγοράς,
© ΕΦΑ Φωκίδας, ΥΠ.ΠΟ.Α

Οι τριγμοί για το μαντείο των Δελφών είχαν αρχίσει  νωρίτερα από το οριστικό κλείσιμό του στα τέλη του 4ου αιώνα. Ήδη, κατά τη διάρκεια του 3ου αι. οι μυστηριακές λατρείες ανατολικής προέλευσης είχαν υπερισχύσει στο υποσυνείδητο των πιστών, που ζητούσαν όχι πια απλώς χρησμούς, αλλά μια αποκαλυπτική αλήθεια...Η αντιπαγανιστική νομοθεσία του Μεγάλου Κωνσταντίνου και των διαδόχων του, ιδιαίτερα του Κωνστάντιου, κατάφερε ισχυρά  πλήγματα στα αρχαία ιερά. Η αφαίρεση των πολύτιμων αναθημάτων και των λοιπών περιουσιακών τους στοιχείων, στέρησε  από τα ιερά τους αναγκαίους πόρους για την επιβίωσή τους. Μάταια ο Ιουλιανός προσπάθησε να αντιστρέψει το θρησκευτικό κλίμα. Η απάντηση που πήρε ο απεσταλμένος του, ο περίφημος γιατρός Ορειβάσιος, όταν επισκέφθηκε τους Δελφούς για να ζητήσει χρησμό για το μέλλον του παγανιστικού κόσμου, ήταν αποκαρδιωτική:

Εἴπατε τῷ βασιλεῖ, χαμαὶ πέσε δαίδαλος αὐλά,

οὐκέτι Φοῖβος ἔχει καλύβην, οὐ μάντιδα δάφνην,

οὐ παγὰν λαλέουσαν, ἀπέσβετο καὶ λάλον ὕδωρ.

[Πείτε στο βασιλιά, ότι ο αυλός έχει πεσει στο χώμα. Ο Φοίβος δεν έχει πια σπίτι, ούτε δάφνη μαντική, ούτε και πηγή που μιλάει, γιατί στέρεψε το νερό που μιλούσε]

Αυτός θεωρείται και ο τελευταίος χρησμός που έδωσε το μαντείο. Το 394 ο Θεοδόσιος Α' εξέδωσε διάταγμα με το οποίο σίγασαν για πάντα τα μαντεία σε όλη τη ρωμαϊκή επικράτεια. 

Αν βέβαια τα διατάγματα αυτά είχαν την ισχύ να σταματήσουν πρακτικές  αιώνων, είναι ένα θέμα προς διερεύνηση και συζήτηση. Επίσης, τα ανασκαφικά δεδομένα που αφορούν την υστερορωμαϊκή περίοδο, ιδιαίτερα αυτά της δεκαετίας του 1990, αποδεικνύουν ότι η ζωή στους Δελφούς δεν σταμάτησε τον 4ο αιώνα. Αντίθετα, η πόλη φαίνεται ότι εξακολουθούσε να ζει και να παρέχει στους κατοίκους της υψηλό επίπεδο διαβίωσης για τρεις ακόμη αιώνες. Ήδη κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Ανασκαφής είχαν έλθει στο φως κιονόκρανα, θωράκια και πλάκες από μια πρωτοχριστιανική βασιλική του 5ου αιώνα, όταν οι Δελφοί ήταν έδρα επισκοπής.  Άλλα σημαντικά υστερορωμαϊκά κτίσματα είναι οι Ανατολικές Θέρμες, η οικία με το περιστύλιο, η ρωμαϊκή αγορά, η μεγάλη δεξαμενή, η έπαυλη της δυτικής στοάς, αλλά και οι τάφοι εκτός της πόλης και τα κεραμικά καμίνια του Γυμνασίου...
Μεταξύ των μνημείων αυτών, η Νοτιοανατολική Έπαυλη, που ανασκάφηκε στα ΝΑ του περιβόλου του τεμένους του  Απόλλωνα, αποτελεί ένα σημαντικό τεκμήριο της οικονομικής ευμάρειας αλλά και της εκλεπτυσμένης αισθητικής των κατοίκων της. Πρόκειται για ένα κτίριο με πρόσοψη που φτάνει τα 65 μέτρα μήκος και αναπτύσσεται σε τέσσερα επίπεδα. Διαθέτει επίσης τέσσερα τρικλίνια, από τα οποία τα τρια απολήγουν σε αψίδες, καθώς και ιδιωτικά λουτρά. Στους αποθηκευτικούς χώρους βρέθηκαν μεγάλα πιθάρια, ενώ και στα άλλα δωμάτια εντοπίστηκαν σκεύη και αντικείμενα πολυτελείας. Μεταξύ αυτών ξεχωρίζει ένα μοναδικό αντικείμενο, μια μικρή λεοπάρδαλη από μάργαρο, εμφανώς ανατολικής προέλευσης, ίσως από τη σασσανιδική Περσία, που κοσμούσε κάποιο ξύλινο στέλεχος, ίσως μικρό σκήπτρο ή το ερεισίνωτο κάποιου καθίσματος. 
Φαίνεται ότι το κτίριο χρησιμοποιήθηκε ως κατοικία από τις αρχές του 5ου αιώνα ως το 580. Περί το 590 μετατράπηκε σε βιοτεχνικό κέντρο με εγκατάσταση εκεί κυρίως αγγειοπλαστών. Είναι η περίοδος όπου παρατηρείται μια απότομη μεταβολή στη ζωή της πόλης των Δελφών, κατά την οποία η πόλη συρρικνώνεται πληθυσμιακά και οικιστικά, τα ίχνη εμπορικών συναλλαγών, ιδιαίτερα η εισαγωγή ειδών πολυτελείας, σταματά, και αντίθετα ενισχύεται σημαντικά η ντόπια παραγωγή κεραμικής.  Ενώ όμως τα εισηγμένα κεραμικά αντικείμενα είναι κυρίως επιτραπέζια σκεύη, αρκετά από terra sigillatta, τα εγχώρια προϊόντα είναι πιο χονδροειδή, αμφορείς, οινοχόες, μαγειρικά σκεύη  κ.ά, τα οποία είναι κατασκευασμένα από ερυθρωπό πηλό με προσμίξεις μίκας.  
Ενδιαφέρον παρουσιάζει, η εξέλιξη της χρήσης του χώρου μετά την παύση λειτουργίας του μαντείου. Η Ιερά Οδός παραμένει βασικός δρόμος του οικισμού και μάλιστα πλακοστρώνεται εκ νέου με χρήση αρχαίου υλικού. Ο χαρακτήρας της όμως είναι πια κυρίως βιοτεχνικός και εμπορικός.  Στο χώρο της ρωμαϊκής αγοράς  έχουν ανασκαφεί σημαντικά εργαστήρια, ίσως το ένα κατασκευής γυαλιού, με δείγματα κεραμικής του 4ου αιώνα. Σκόρπια αρχιτεκτονικά μέλη μαρτυρούν ότι ίσως εκεί βρισκόταν και η μόνη εντός των τειχών παλαιοχριστιανική βασιλική. 
Το δυτικό τμήμα του χώρου ήταν η κατεξοχήν οικιστική περιοχή, με ευρύχωρα σπίτια, από τα οποία αρκετά διέθεταν τρικλίνια. Η πόλη εφοδιαζόταν με νερό χάρη στις δύο μεγάλες δεξαμενές που κατασκευάστηκαν και οι οποίες εξασφάλιζαν σταθερή ύδρευση και στις μεγάλες θέρμες, που κτίστηκαν εφαπτόμενες στον αναλημματικό τοίχο του τεμένους. 

Κείμενο: Αφροδίτη Καμάρα, Δρ. Αρχαίας Ιστορίας